Waterpomp en thermostaat vervangen

Een waterpomp valt niet volgens een schema uit. Eerst lekt hij maandenlang een beetje, dan begint het lager te grommen, en op een ochtend loopt de temperatuurnaald op en blijft de kachel koud. De thermostaat is hetzelfde verhaal in het klein: een waselement van €10 dat bepaalt of je motor op temperatuur draait of niet. Beide onderdelen zijn goedkoop en het vervangen kost bij de meeste motoren met een aandrijfriem twee tot vier uur. Doe je ze samen, terwijl het koelmiddel er toch al uit is, dan pak je het goed aan. Hieronder lees je hoe dat globaal gaat, voor motoren waarbij de pomp wordt aangedreven door de poly-V-riem. Wordt jouw pomp aangedreven door de distributieriem, lees dan eerst het betreffende gedeelte, want dat verandert de hele klus.

Wat doen de waterpomp en de thermostaat?

De waterpomp is een waaier op een lager, aangedreven door de riem, die koelmiddel door het blok, de cilinderkop, de kachelradiateur en de radiateur pompt. De thermostaat is een klep met een waselement bij de koelmiddeluitlaat van de motor (of, bij veel moderne motoren, bij de inlaat). Hij blijft gesloten tot het koelmiddel ongeveer 82–95°C bereikt en gaat dan open, zodat het koelmiddel door de radiateur stroomt. Onder die temperatuur circuleert het koelmiddel alleen binnen de motor, zodat die snel warm wordt. Boven die temperatuur neemt de radiateur de koeling over.

Ze falen op verschillende manieren. De pomp faalt bij de askeerring: koelmiddel sijpelt langs de keerring naar buiten via een klein lekgat onder de pompneus, en het lager erachter roest en komt los te zitten. De thermostaat faalt óf open blijvend (de motor komt nooit op temperatuur, met een slechte kachel, hoger verbruik en bij oudere auto's geen waarschuwingslampje), óf dicht blijvend (snelle oververhitting met een koude bovenste radiateurslang). Een thermostaat die dicht blijft zitten is een noodgeval; een thermostaat die open blijft zitten is een sluipende kostenpost.

Wanneer moet een waterpomp worden vervangen?

Als hij een van de volgende verschijnselen vertoont, en niet op basis van een kilometerstand:

• Koelmiddelkorst of vlekken onder de pomp. Roze, oranje, groene of witte afzettingen rond het lekgat of langs de voorkant van het blok. Beginnend lekken droogt op voordat het druppelt, dus zoek naar de korst, niet naar de plas.
• Lagergeluid. Een grom- of maalgeluid aan de voorkant van de motor dat met het toerental verandert en verdwijnt zodra de riem eraf is. Pak de pomppoelie met de riem eraf vast en probeer hem heen en weer te bewegen: elke speling betekent een defect lager.
• Koelmiddelverlies zonder zichtbaar lek en een zoete geur na het rijden.
• Oververhitting die erger wordt onder belasting of bij aanhoudende snelheid. Een gecorrodeerde waaier, of een kunststof waaier die op zijn as is gaan doordraaien, kan niet genoeg koelmiddel verplaatsen als de motor zwaar werkt. Sluit eerst een defecte koelventilator uit: oververhitting bij stationair draaien die verdwijnt als je rijdt, wijst op de ventilator en niet op de pomp.

Vervang de pomp preventief wanneer de poly-V-riem en de spanner bij hoge kilometerstand voor hun eigen onderhoud worden verwijderd, en altijd bij het vervangen van een distributieriem op een motor waarbij die riem de pomp aandrijft. Zie hieronder.

De thermostaat is goedkoop genoeg om op verdenking te vervangen: een meter die nooit het midden bereikt, een kachel die lauw blijft, een koude bovenste slang bij een warme motor, of simpelweg omdat hij toch al uit de behuizing is.

Wordt je waterpomp aangedreven door de distributieriem?

Dit moet je als eerste uitzoeken, want het bepaalt of dit een klus van twee tot vier uur wordt of een hele dag. Bij veel motoren — heel veel Japanse, Koreaanse en Europese viercilinders en V6'en van de jaren negentig af — zit de waterpomp achter de distributiekap en wordt hij aangedreven door de distributieriem. Om hem te vervangen moet je de distributieriem verwijderen, en dus de motor afstellen, wat een eigen procedure met eigen risico's is. Bij die motoren vervang je de pomp samen met de distributieriem als set, bij elk riem-interval, of hij nu lekt of niet, omdat het apart doen de arbeid verdubbelt.

Als de poelie van je pomp vooraan op de motor zichtbaar is en wordt aangedreven door de platte poly-V-riem, geldt deze handleiding voor jou. Zit hij achter een plastic kap zonder zichtbare poelie, stop dan en lees eerst de handleiding over de distributieriem.

Welke onderdelen en gereedschappen heb je nodig?

Onderdelen. Een nieuwe waterpomp — en hier splitsen monteurs zich in twee kampen. Pompen van originele makelij of van de originele leverancier (hetzelfde merk dat de oorspronkelijke pomp produceerde) met een metalen waaier zijn de veilige keuze; goedkope pompen met een kunststof waaier en lagers van een onbekend merk zijn de reden dat "ik heb vorig jaar de pomp vervangen" zo'n veelgehoorde zin is. De pomp wordt meestal geleverd met een pakking of O-ring; controleer dat. Een nieuwe thermostaat met pakking of O-ring, en vaak ook een nieuwe behuizing als de oorspronkelijke van kunststof is en broos is geworden. Nieuw koelmiddel van het juiste type — meng nooit verschillende families — en genoeg om het systeem bij te vullen: doorgaans 5–10 liter. Een nieuwe aandrijfriem en spanner zijn de moeite waard om meteen mee te nemen als ze al wat jaren op de teller hebben; de klus met de poly-V-riem is al half gedaan zodra de pomp eraf is.

Gereedschap. Een doppenset met verlengstukken, een momentsleutel die laag genoeg begint — de pompbouten zijn klein en de specificatie ligt vaak onder 25 Nm — een opvangbak van meer dan 10 liter, een pakkingschraper en een plastic schraapmesje, remmenreiniger, een morsvrije trechter of een vacuümvulgereedschap voor het bijvullen, en een spannergereedschap of een lange breekijzer. Een poeliehouder is handig bij pompen met een aparte poelie.

Een door een riem aangedreven waterpomp en thermostaat vervangen, stap voor stap

1. Laat de motor volledig afkoelen en tap het koelmiddel af. Een heet systeem staat onder druk en kan je verbranden. Open de aftapkraan van de radiateur (een plastic kraantje in de onderste hoek) of trek de onderste radiateurslang los boven een opvangbak. Open de dop of de ontluchtingsschroef zodat alles kan weglopen. Vang alles op — koelmiddel is giftig voor huisdieren en wilde dieren en hoort naar het afvalbrengpunt, nooit in de afvoer. De handleiding voor het spoelen van het koelsysteem behandelt ook het aftappen van het motorblok en de keuze van het juiste koelmiddel, voor het geval het oude koelmiddel toch aan vervanging toe is.

2. Verwijder de poly-V-riem. Maak eerst een foto van de route van de riem. Ontgrendel de spanner en haal de riem van de pomppoelie. Controleer nu met de riem eraf of de pomp speling heeft of geluid maakt — dit is je laatste kans om de diagnose te bevestigen voordat er onderdelen worden losgehaald.

3. Verwijder de pomppoelie en de pomp. Bij pompen met een aparte, vastgeschroefde poelie draai je de poeliebouten los terwijl de riem er nog op zit voor houvast, of je gebruikt een poeliehouder. Verwijder de pompbouten — noteer hun lengtes en posities, want ze zijn vaak verschillend, en maak er foto's van. Sommige pompen dienen ook als bevestiging voor de spanner of een geleidewiel. Tik de pomp los; hij kan vastzitten door oud afdichtmiddel.

4. Reinig het blokvlak volledig. Verwijder elk spoortje oude pakking, O-ring of afdichtmiddel, zonder het aluminium te beschadigen. Neem het vlak af met remmenreiniger tot een schone doek schoon blijft. Een ruw vlak is over een maand een nieuwe lekkage.

5. Monteer de nieuwe pomp. Monteer de pakking of O-ring droog, tenzij de fabrikant afdichtmiddel voorschrijft. De meeste pompen met een O-ring vragen om een ring die licht met koelvloeistof is ingesmeerd, niet met vet. Draai alle bouten eerst met de hand aan en haal ze daarna kruiselings aan met het voorgeschreven aanhaalmoment: doorgaans 8–12 Nm voor M6-bouten en 20–25 Nm voor M8. Te strak aandraaien vervormt de flens, te los aandraaien geeft lekkage. Monteer de poelie weer volgens voorschrift.

6. Vervang de thermostaat. Volg de bovenste radiateurslang naar de behuizing op de motor. Verwijder de bouten van de behuizing en haal de thermostaat eruit; let daarbij op de stand. Reinig beide vlakken. Monteer de nieuwe thermostaat op dezelfde manier: de veerzijde gaat de motor in, en als er een klein ontluchtingsventiel of ontluchtingspinnetje is, komt dat bovenaan te zitten, of op de plek die de uitlijnmarkering van de fabrikant aangeeft, zodat opgesloten lucht kan ontsnappen. Plaats de nieuwe pakking of O-ring en haal de bouten van de behuizing aan met het voorgeschreven aanhaalmoment, doorgaans 8–12 Nm. Kunststof behuizingen scheuren, en gescheurde behuizingen lekken precies op de plek waar je het moeilijkst kunt zien.

7. Plaats de riem terug en vul het systeem bij. Leg de riem volgens je foto, span hem en controleer de route twee keer. Vul bij met de juiste koelvloeistof, 50/50 gemengd met gedestilleerd water, tenzij die al voorgemengd is. Met een vacuümvulgereedschap (ongeveer €40 / $45) trek je het systeem vacuüm en vul je het zonder luchtbellen. Heb je dat niet, vul dan langzaam via een morsvrije trechter met de ontluchtingsnippels open.

8. Ontlucht het systeem en controleer op lekkage. Lucht in het systeem is de meest voorkomende oorzaak van een melding als "nieuwe pomp, maar nog steeds oververhitting". Laat de motor draaien met de trechter erop en de verwarming op volle stand, tot de thermostaat opent. Je ziet dan het koelvloeistofpeil dalen en de bovenste slang heet worden. Blijf bijvullen tot er geen belletjes meer doorkomen. Houd de hele tijd de temperatuurmeter in de gaten. Laat de motor daarna afkoelen, vul het expansievat bij en controleer het lekgaatje van de pomp en de thermostaatbehuizing op lekkage na de eerste rit en nogmaals de volgende ochtend.

Wat zijn de veelvoorkomende fouten?

Thermostaat achterstevoren of ontluchtingsventiel onderaan. Achterstevoren opent hij nooit goed; zit het ventiel onderaan, dan bevindt de luchtbel zich erboven en raakt de motor oververhit voordat de thermostaat heet koelmiddel voelt.

Het ontluchten overslaan. Elke ingesloten luchtbel is een oververhitting die op een heuvel wacht.

Goedkope pomp met een kunststof waaier. Een metalen waaier kost €20 meer en gaat de rest van de motorlevensduur mee.

Afdichtmiddel gebruiken bij een pomp met O-ring. De ring dicht af door samendrukking; afdichtmiddel voorkomt dat hij goed zit en wordt de koelkanalen in geperst.

Koelvloeistoffamilies mengen. Oude oranje OAT en groene IAT vormen samen een gelachtig slib. Spoel het systeem volledig door als je van type wisselt.

Een broze kunststof thermostaatbehuizing hergebruiken. Als hij verkleurd is of een haarscheurtje heeft, scheurt hij bij de volgende warmtecyclus. Een nieuwe kost €10–40 ($12–45).

De pomp niet vervangen samen met de distributieriem bij motoren waarvan de pomp via de riem wordt aangedreven. Je betaalt dan twee keer dezelfde arbeid, en een pomp haalt vaak toch geen tweede rieminterval.

Wat kost het?

Zelf doen, pomp met riemaandrijving: €40–120 ($45–135) voor een pomp van goede kwaliteit, €20–60 ($23–70) voor een thermostaat en behuizing, €20–40 ($23–45) voor koelvloeistof — reken op €100–200 ($115–230) in totaal. Een garage rekent €250–600 ($290–690) voor dezelfde klus met riemaandrijving. Pompen die door de distributieriem worden aangedreven vormen een aparte categorie: €500–1.200 ($580–1.400) bij een garage, omdat het werk aan de distributieriem de arbeidskosten bepaalt. Juist daarom worden ze als set vervangen.

Noteer de onderdelen, niet alleen de klus

Noteer in GarageHub het merk en het onderdeelnummer van de pomp, de openingstemperatuur van de thermostaat, het type koelvloeistof en de kilometerstand. Als er over drie jaar een koelprobleem optreedt, scheelt het diagnosewerk enorm als je weet dat de pomp een OE-onderdeel is met een metalen waaier en dat de koelvloeistof van de juiste soort is: de helft van de diagnose is dan al gedaan voordat je de motorkap opent. Stel een herinnering voor de koelvloeistof in op het onderhoudsinterval van de fabrikant. Als het om een pomp met distributieriemaandrijving ging, koppel die herinnering dan aan die van de distributieriem, zodat de twee nooit meer los van elkaar raken.